Hilaire Belloc

Rewolucja Francuska (1911)

Rozdział III – Postaci (c.d.)

 

CARNOT

Carnot, bezpośredni poprzednik Napoleona, i najważniejszy organizator wojskowy wczesnych wojen rewolucyjnych, swą siłę polityczną zawdzięczał sile kręgosłupa.

Wykazywał nie tylko wielką sprawność umysłu, ale potrafił pracować intelektualnie przez całe godziny, niemal bez końca. Być może zawdzięczał to wspaniałej konstytucji fizycznej odziedziczonej po przodkach, najstarszy spośród bardzo licznego rodzeństwa, syn znamienitego prawnika z Burgundii.

Szczególną dumę czerpał Carnot ze swojej edukacji wojskowej, której przeznaczeniem stało się radykalnie zmienić sposób prowadzenia działań wojennych: bo jak Bonaparte, jego następca, był kanonierem, tak Carnot zajmował się saperstwem. Niezrównana umiejętność stosowania wiedzy w praktyce oraz bardzo wysoki poziom wykształcenia ogólnego wzmacniały tylko jeszcze naturalnie silny charakter, który odziedziczył. I co ważniejsze, był również kimś, kim nie potrafił stać się żaden ze starszych oficerów – szczerym i płomiennym demokratą. Nigdy nie znalazł się w orbicie wpływów wielkich i bogatych. Ten młody człowiek doskonale wiedział, czego chce – nie tylko w kwestii wiary politycznej, ale także ogólnej filozofii życia oraz – przede wszystkim – w dziedzinie nauk wojskowych.

Powiedziano o nim, że osobiście opracował charakterystyczną dla wojsk rewolucyjnych metody koncentracji strategicznej oraz taktycznego zmasowania sił. Jest w tym coś z prawdy; ale wprowadzenie tej metody do powszechnej praktyki nie byłoby możliwe, gdyby nie opracował Carnot także we współpracy z Dantonem – i nie utrzymał w mocy po śmierci tego polityka – systemu poboru powszechnego.

Rozumiał bowiem, jak tylko zawodowi żołnierze potrafią rozumieć, znaczenie przewagi liczebnej – i z wielką roztropnością zdecydował się polegać na usposobieniu narodowym swych rodaków; tak też choćby w wypadku bitwy pod Wattignies1, zakończonej zwycięstwem wyłącznie dzięki wielkości jego geniuszu, choć manewr nagłego zmasowania wojsk na prawej flance (wykonany gdy natarcie na lewej flance całkowicie ugrzęzło), istotnie był czymś zupełnie nowym, to jednak innowacja ta na niewiele by się zdała, gdyby Carnot nie rozumiał, że jego młodzi rodacy zdolni są przeprowadzić frontalny atak po trzech nocach spędzonych praktycznie bez snu.

W działaniach wojskowych wykorzystywał zresztą zręcznie nie tylko usposobienie swego narodu, ale ogólny nastrój Rewolucji. Jeden z najważniejszych atutów wojsk rewolucyjnych, na przykład – w okresie rozpoczynającym pasmo ich tryumfów – stanowiły liczne oddziały harcowników, mężnych i skutecznie oczyszczających pole wojskom liniowym, które jako pierwsze w historii nowoczesnej wojskowości zaczęły świadomie stosować kamuflaż. Oddziały te pojawiły się czysto spontanicznie; same „wydzieliły” się niejako z każdej jednostki – na skutek własnej aktywności żołnierzy, a nie odgórnego rozkazu. Ale to Carnot rozpoznał ich wartość (pod Hoondschoote2), zorganizował i trwale włączył do armii francuskiej.

Stoicka niezłomność charakteru to najszlachetniejsza spośród wielu szlachetnych przymiotów jego duszy. Nigdy nie pogodził się z powstaniem Cesarstwa, w związku z czym przeżył gorycz wygnania oraz na zawsze miał już uchodzić w oczach najbardziej niegodziwego ale i najinteligentniejszego spośród swych współczesnych, Fouché’a3, za zwykłego głupca. Traktował innych surowo, ale siebie chyba jeszcze surowiej, prawdziwy żołnierz o umyśle bystrym i twardym jak stal – oraz właściwy sprawca Wielkiego Terroru, który zawsze był dla niego wyłącznie tym, czym miał być: militarnym środkiem ocalenia republiki.

Tłm. Maciej Wąs

1 Bitwa między siłami francuskimi a wojskami koalicji niemieckiej, mająca miejsce w dniach 15-16 października 1793. Zakończona walnym zwycięstwem Francuzów, zmusiła Niemców do odstąpienia od oblężenia Maubeuge i odwrotu.

 

2 Bitwa między wojskami I koalicji (brytyjskimi i hanowerskimi) oraz armią francuską, mające miejsce w dniach 6-8 września 1793 roku, zakończona zwycięstwem Francuzów.

 

3 Józef Fouché (1759-1820) – francuski polityk rewolucyjny, minister policji za Napoleona; za Rewolucji zwany „Katem Lyonu” (ze względu na krwawe stłumienie rebelii rojalistycznej w tym mieście). Człowiek umiejący w porę zmieniać strony, co jednak nie uchroniło go ostatecznie (choć bardzo się starał być przyjacielem nowego króla) przed karą dożywotniej banicji, na którą rojaliści skazali go w 1816.